Een fontein voor elke stad
11Fountains is het ambitieuze kunstproject dat in 2018 elf internationaal opererende kunstenaars koppelde aan de elf Friese steden. Iedere stad kreeg een eigen fontein, ontworpen op locatie en uitgevoerd in materialen die naar de geschiedenis of de identiteit van die specifieke stad verwijzen. Het project werd ontwikkeld als onderdeel van Leeuwarden-Friesland Culturele Hoofdstad van Europa 2018, en blijft sindsdien als permanente kunstroute bestaan. Curator van het project was Anna Tilroe, kunsthistoricus en kunstcriticus. De officiele opening van alle elf fonteinen vond plaats op 18 mei 2018. Sinds die dag kan iedereen die de oude Elfsteden-route volgt, of dat nu op de fiets, te voet of via de vaarwegen is, langs deze hedendaagse kunst reizen. De fonteinen liggen in dezelfde steden waar elke winter de stempelposten van een eventuele Elfstedentocht worden ingericht.
De elf kunstenaars en hun werk
Aan de noordkant van de route maakte de Nederlandse kunstenares Birthe Leemeijer de IJsfontein in Dokkum, een ontwerp gebaseerd op de Fibonacci-reeks. Meer over Dokkum leest u in het artikel over Dokkum als elfde stad. In Leeuwarden vinden bezoekers Love van de Spaanse kunstenaar Jaume Plensa: twee witte kinderhoofden van zeven meter hoog, met onder zich een wolk van waterdamp. In Sneek staat De Fontein van Fortuna van de Duitse beeldhouwer Stephan Balkenhol. In Harlingen maakten Jennifer Allora en Guillermo Calzadilla De Walvis, met verwijzingen naar de oude walvisvaart vanuit deze havenstad. In Workum ontwierp de Britse Cornelia Parker De Woeste Leeuwen van Workum. In Franeker plaatste Jean-Michel Othoniel De Oortwolk, met glaswerk dat refereert aan de astronomische traditie van de stad. In Bolsward maakte de Belg Johan Creten De Vleermuis. In IJlst staat Onsterfelijke Bloemen Rikka van de Japanse kunstenaar Shinji Ohmaki. In Hindeloopen ontwierp de Chinese Shen Yuan Flora en Fauna. In Stavoren plaatste de Amerikaan Mark Dion De Vis voor Stavoren, een verwijzing naar de legende van de Vrouwe van Stavoren. In Sloten ten slotte maakte Studio Orta de fontein Kievit.
Hoe het project ontstond
De aanleiding voor 11Fountains was de toekenning van de titel Culturele Hoofdstad van Europa aan Leeuwarden voor het jaar 2018. De organisatie wilde een legacy nalaten die ook na het feestjaar zou blijven. Anna Tilroe pleitte voor een keten van kunstwerken die niet in musea zouden hangen maar in de publieke ruimte van de elf steden zelf. Het idee was dat de bewoners van iedere stad het kunstwerk dagelijks zouden zien en dat de werken samen een nieuw soort culturele wandelroute zouden vormen. Aan kunstenaars werd gevraagd zich vooraf in de stad onder te dompelen: de geschiedenis, de mensen en de plek. Geen van de werken is daardoor uitwisselbaar. Het project werd grotendeels gefinancierd met steun van overheden, fondsen en private partijen. De toewijzing van kunstenaars aan steden was geen loting: Tilroe koppelde per stad een kunstenaar van wie zij meende dat het oeuvre paste bij de plek.
Een route die het hele jaar te zien is
Anders dan de schaatstocht is 11Fountains het hele jaar door te beleven. De volledige route is ongeveer tweehonderd kilometer en kan gevolgd worden in een lange fietsdag voor sportieve fietsers, maar het advies is om er meerdere dagen voor uit te trekken. Elke fontein staat op een centraal plein of plek in de stad, en is steeds zonder entree te bezoeken. Sommige werken zijn alleen actief in bepaalde periodes: de Oortwolk in Franeker bijvoorbeeld werkt met seizoensinvloeden. De Walvis in Harlingen blaast in stoten waterdamp uit en is daardoor herkenbaar voor wie naar de haven loopt. In Sneek draait Fortuna en is de fontein ook een speels element in het stadsbeeld. Voor wie meerdere fonteinen in een dag wil zien zijn de zuidelijke vier steden (Workum, Hindeloopen, Stavoren, Sloten) goed te combineren omdat ze dicht bij elkaar liggen aan de IJsselmeerkust.
De fonteinen en de Elfstedentocht
Hoewel 11Fountains geen direct onderdeel is van de schaatswedstrijd, krijgt de route een extra betekenis voor wie de Friese schaatstraditie kent. De IJsfontein in Dokkum verwijst met haar koperen oppervlak naar ijspatronen. De fontein in Hindeloopen staat op steenworp afstand van het Eerste Friese Schaatsmuseum, en bezoekers combineren beide vaak in een ochtend. Door de elf werken op een rij te zetten wordt zichtbaar hoezeer iedere stad een eigen verhaal heeft, naast dat ze door de tocht aan elkaar gekoppeld zijn. Veel evenementen die in de zomer in de elf steden plaatsvinden gebruiken de fonteinen inmiddels als markeringspunt. Voor toeristen vormen de fonteinen in feite een culturele dwarsdoorsnede van het Friesland van nu, naast de oudere monumenten en de schaatsgeschiedenis.