Het noordelijke keerpunt van de tocht
Dokkum is de elfde en meest noordelijke stad van de Elfstedentocht. Voor de schaatsers is Dokkum geen gewone stempelplaats: het is het keerpunt waarop de tocht letterlijk een andere richting krijgt. Vanaf hier gaat het via Bartlehiem terug naar Leeuwarden. In bijna alle gereden edities is Dokkum daarom een moment van waarheid geweest. Wie hier zijn stempel haalt heeft het zwaarste stuk vaak nog voor de boeg, maar weet ook dat de finish in zicht komt. De stad ligt op iets meer dan honderd kilometer van het startvak in Leeuwarden, ongeveer op de helft van de route. Voor de toerrijders die buiten het wedstrijdklassement meedoen geldt Dokkum vaak als de plek waar het hoofd het wint of verliest van de benen. Dokkum is een vestingstadje binnen oude wallen, met grachten rondom en een hechte historische kern.
Bonifatius en de oudste geschiedenis
De stad is onlosmakelijk verbonden met de moord op de Angelsaksische missionaris Bonifatius. Hij werd in 754 nabij Dokkum gedood, samen met een groep metgezellen. Op de Bonifatiuskapel, het bedevaartsoord net buiten het oude centrum, wordt deze geschiedenis nog ieder jaar herdacht. De kapel met de bron is een plek waar pelgrims en wandelaars samenkomen. Dokkum was in de Middeleeuwen daarmee al een naam in de wijde regio. Pas eeuwen later, toen het stadje als havenplaats aan de Lauwerszee betekenis kreeg, groeide het uit tot het Dokkum dat de schaatsers vandaag kennen. De vestingwallen rond de stad dateren uit de zeventiende eeuw. Wie ze loopt heeft uitzicht op het stadje, de grachten en de molens. Meer over de andere noordelijke vestingen leest u in het artikel over Franeker, de stad die de tocht eerder aandoet.
Twee molens en het stadhuis
Het silhouet van Dokkum wordt bepaald door twee korenmolens op de wallen: De Hoop en Zeldenrust. Beide stammen uit de negentiende eeuw en staan op restanten van het vroegere vestingwerk. Ze zijn nog steeds in bedrijf en op draaidagen toegankelijk voor bezoekers. Tussen de molens door loopt een wandelroute over de wallen waarvandaan de hele binnenstad zichtbaar is. Het stadhuis aan de Grote Breedstraat is een ander herkenningspunt. Het pand met zijn rococogevel uit de achttiende eeuw heeft een carillon en is in gebruik gebleven voor representatieve doeleinden. Wie de Markt oversteekt en de bocht volgt naar de Diepswal loopt langs koopmanshuizen die herinneren aan de tijd dat Dokkum een havenstad was. De vaart die nu door de stad loopt, was eeuwenlang de directe verbinding met de Lauwerszee.
De IJsfontein op de Markt
Op de Markt staat sinds 2018 de IJsfontein, het bijdrage van Dokkum aan de kunstroute 11Fountains die werd ontwikkeld voor Leeuwarden Culturele Hoofdstad van Europa. De fontein is gemaakt door de Nederlandse kunstenares Birthe Leemeijer. De vorm is geinspireerd op de Fibonacci-reeks, een wiskundige rij die in de natuur veel voorkomt. Het werk verandert van karakter door het weer: bij vorst slaat het neer als ijs op het koperen oppervlak, op andere dagen glanst het metaal. Daarmee verwijst het werk naar het ijs van de Elfstedentocht zelf. Voor wie via de elf steden reist is dit een van de meest onmiddellijke verbindingen tussen de moderne kunstroute en de winterse traditie. In het artikel over de 11Fountains-route staan de andere tien fonteinen op een rij.
Dokkum tijdens de gereden Elfstedentochten
In de twintig gereden edities tussen 1909 en 1997 is Dokkum altijd hetzelfde keerpunt geweest. In de Hel van 1963 was de stempelpost in Dokkum de plek waar Reinier Paping en de overige finishers werden binnengeloodst onder extreem zware omstandigheden. Bij latere tochten in 1985, 1986 en 1997 fungeerde Dokkum opnieuw als breekpunt: rijders die hier nog vers binnenkwamen redden het meestal tot Leeuwarden. Wie de geschiedenis van het Friese schaatsen wil terugzien, vindt veel daarvan ook in het Eerste Friese Schaatsmuseum in Hindeloopen. De stempelpost in Dokkum bevindt zich tijdens de tocht traditioneel in de stadshal. Het bord met de naam van de stad en de stempel zelf zijn voor veel rijders in de verhalen achteraf het beeld dat blijft hangen. Tegelijk is Dokkum buiten de tocht een rustige stad waar buiten het toeristische seizoen weinig drukte heerst.
Bezoek aan Dokkum buiten de winter
Wie Dokkum bezoekt zonder ijs onder de schaatsen ziet vooral een compacte vestingstad. Vanaf het centraal gelegen parkeerterrein loopt u in vijf minuten naar de Markt. Vandaar gaat u via de Diepswal naar de wallen, en kunt u in een rondje van iets meer dan een uur het hele oude centrum doen. De molens zijn beklimbaar op draaidagen. Op de Markt zijn terrassen, en in de zijstraten zit een mix van speciaalzaken en horeca. Dokkum is verder verbonden met de productie van Beerenburg: het bedrijf Sonnema dat deze kruidenbitter maakt is van oorsprong in Dokkum gevestigd. Op fietsafstand van de stad ligt het Lauwersmeer, een nationaal park dat aansluit op de Friese kustlijn. Voor wie de Elfstedenroute zonder schaatsen volgt is Dokkum een logisch overnachtingspunt, omdat er na deze stad nog een lang stuk terug volgt richting Leeuwarden.