Een vroege wintertocht
De Elfstedentocht van 16 december 1933 is bijzonder omdat hij niet — zoals gebruikelijk — in januari of februari werd verreden, maar nog vóór de jaarwisseling. Een vroege en krachtige koudegolf in november en december zorgde ervoor dat het ijs op de Friese vaarten al voor de kerst dik genoeg was om de tocht doorgang te geven. Dat is in de geschiedenis van de officiële Elfstedentocht een uitzondering gebleven.
De winnaar werd Abe de Vries, die zijn tijd op negen uur en vijf minuten zette. Het was destijds de snelste officiële tijd ooit op de Elfstedentocht, ruim voor het record dat Coen de Koning in 1917 had neergezet.
Abe de Vries en zijn rit
De Vries reed strak en gecontroleerd. Hij behoorde tot het type rijder dat het tempo gelijkmatig hield, zonder grote demarrages. Op de lange rechte stukken tussen de zuidelijke steden — Stavoren, Hindeloopen, Workum — bouwde hij langzaam een voorsprong op, en die voorsprong gaf hij in de laatste uren niet meer af.
De ijscondities waren die dag aanzienlijk beter dan in 1929. Er was minder wind, het ijs lag glad, en de temperatuur was streng maar niet extreem. Dat verklaart voor een groot deel waarom de tijden zoveel sneller waren dan bij eerdere edities.
Een groeiend evenement
Tegen 1933 was de Elfstedentocht uitgegroeid van een lokale aangelegenheid tot een nationaal nieuwsfeit. Kranten in heel Nederland publiceerden uitslagen en achtergrondverhalen, en in de doorkomststeden stonden meer toeschouwers langs de kant dan ooit. De tocht had iets onderscheidends gekregen: een uniek Nederlands sportevenement waar nergens anders ter wereld een equivalent voor bestond.
De organisatie was inmiddels uitgebreid met meer controleposten, betere stempelsystemen en duidelijker startprocedures. Wel bleef de tocht in essentie wat hij in 1909 was: eenmaal vertrokken uit Leeuwarden, langs de elf steden, op eigen kracht weer terug.
Een record dat niet lang stand hield
Negen uur en vijf minuten klonk in december 1933 als het ultieme. Toch zouden latere edities laten zien dat ook deze tijd te verbeteren was. In 1942, onder andere omstandigheden, zou Sietze de Groot er ruim onder zakken. De tijdsontwikkeling van de Elfstedentocht — van twaalf uur in 1909 naar dik onder de acht uur in latere edities — laat zien hoezeer ijs, training en materiaal samen het tempo bepalen.
Voor De Vries betekende 1933 het hoogtepunt van zijn schaatscarrière. Hij zou nooit meer een Elfstedentocht winnen. Zijn naam staat sindsdien bij elke editie genoemd als de man met de snelste tijd-tot-dan-toe.
Voorbereiding op een onverwachte tocht
Wat 1933 ongebruikelijk maakte, was de korte voorbereidingstijd. Wie zich op een januari- of februaritocht had ingesteld, kreeg ineens te horen dat de tocht half december zou doorgaan. Voor de organisatie betekende dat improviseren: stempelposten moesten worden opgezet in een periode dat veel mensen zich al richtten op de kerstdrukte; controleurs en EHBO-vrijwilligers moesten op korte termijn worden vrijgemaakt; de pers moest op tijd worden ingelicht.
Voor de rijders was de impact net zo groot. Trainingsschema's waren niet afgestemd op een tocht voor de kerst. Wie de tocht volledig wilde rijden, had vaak nog maar enkele weken serieus op ijs gestaan. Dat verklaart waarom er onder de tochtrijders relatief veel uitvallers waren, terwijl onder de wedstrijdrijders — die toch al jaarrond in conditie waren — de tijden juist opvallend snel waren. De spreiding tussen kop en staart van het veld was in 1933 groter dan bij eerdere edities.
Abe de Vries als type rijder
Abe de Vries paste in een nieuwe generatie schaatsers die de jaren dertig begon te domineren. Hij combineerde fysieke kracht met een groeiend bewustzijn van techniek en planning. Anders dan de pioniers van 1909 en 1912, die vooral op gevoel reden, werkte De Vries met een idee over tempo en herstel.
Die aanpak leverde in 1933 een tijd op die nieuw was. Tegelijkertijd was De Vries niet de prototypische supercoureur die op alle afstanden uitblonk; hij was sterk op de lange afstand en wist precies wat zijn lichaam aankon. Op die manier vertegenwoordigt hij een tussenfase in de schaatsgeschiedenis: tussen de natuurijs-amateur van 1909 en de halfprofessionele wedstrijdschaatser die in de jaren vijftig zou opkomen. Zijn tijd zegt ook iets over die overgang.
Pers en publiek in december 1933
Dat de tocht uitgerekend vlak voor kerst werd verreden, gaf hem een extra dimensie. In de doorkomststeden was sprake van een eindejaarssfeer, met opgetuigde etalages en winkels die langer open bleven voor schaatspubliek. De krantenredacties zaten net in de planning voor hun kerstedities; de Elfstedentocht kwam daar onverwacht tussendoor, en kreeg op zaterdagavond en zondagochtend grote koppen.
De radio speelde inmiddels een grotere rol dan in 1917. Hoewel de verslaggeving nog primitief was, kon een groot deel van Nederland tegen de avond horen wie er had gewonnen. Voor De Vries betekende dat een vorm van bekendheid die zijn voorgangers niet hadden gekend; tussen Leeuwarden en Arnhem werd zijn naam binnen een dag landelijk vertrouwd.
1933 als scharniertocht
De tocht van 1933 vormt in zekere zin een scharnierpunt. Daarvoor lag de Elfstedentocht in het tijdperk van de pioniers — denk aan Hoekstra, De Koning en Leemburg. Daarna kwamen de edities van net voor en tijdens de Tweede Wereldoorlog, met andere namen en andere verhalen.
In 1940 zou een opmerkelijke tocht volgen, met vijf gedeelde winnaars. Lees daarover in het verhaal over de Elfstedentocht van 1940. Voor wie een overzicht zoekt, biedt de pagina met alle winnaars houvast — De Vries staat daar als de snelste rijder uit het interbellum, met een tijd die zijn tijdperk markeert.