De stad in een notendop
Workum — in het Fries Warkum — is een van de meest sfeervolle steden op de Elfstedenroute. De lange hoofdstraat, het Súd en het Noard, loopt door de hele binnenstad als een ruime laan, opvallend breed voor een Friese plaats. Aan beide zijden staan oude koopmanshuizen, winkels en horeca. In het hart van de stad ligt het Merk, een centraal plein dat de twee belangrijkste monumenten van Workum aan elkaar verbindt: het stadhuis en de Sint-Gertrudiskerk.
De binnenstad heeft het karakter van een handelsstad die nog uit zijn voegen barst. Er staan opvallend veel ouderwetse winkels langs de hoofdstraat — kledingzaken, manufacturen, antiquariaten — die elders allang verdwenen zijn. Voor de Elfstedentocht is Workum de zevende controlepost, na Hindeloopen en voor Bolsward. Het stempelpunt ligt traditioneel op het Merk.
Jopie Huisman Museum
Op het Merk staat het Jopie Huisman Museum, gewijd aan de Friese schilder, voddenboer en zelfgeleerde kunstenaar Jopie Huisman (1922-2000). Huisman schilderde wat zijn vak hem dagelijks bracht — versleten schoenen, oude jutezakken, gereedschappen, doorgeknoeide werkmanshanden — en deed dat met een precisie die zijn werk over de grenzen van Friesland bekend heeft gemaakt. Het museum bestaat sinds 1986 en wordt door bezoekers consequent hoog gewaardeerd.
Volgens de officiële informatie is het museum het hele jaar zeven dagen per week geopend van 11.00 tot 17.00 uur, alleen gesloten op eerste kerstdag, oudejaarsdag en nieuwjaarsdag. De entree voor volwassenen is 12,50 euro; kinderen tot twaalf jaar mogen gratis naar binnen, inclusief een audiotour. CJP-houders betalen 10 euro, en met een Museumkaart of ICOM-kaart is de toegang gratis. Reserveren is voor individuele bezoekers niet nodig, omdat het museum niet met tijdslots werkt; voor groepen vanaf tien personen geldt wel een reservering vooraf.
Sint-Gertrudiskerk en de losse Toren
Aan het noordelijke einde van het Merk staat de Sint-Gertrudiskerk uit de vijftiende eeuw, met daarnaast — opvallend genoeg — een vrijstaande, eigenstandige toren. Dat de toren niet aan de kerk vastzit, is in Workum een verhaal apart. De geplande verbinding zou nooit zijn voltooid, en de twee gebouwen kijken elkaar nu over een tussenstuk gras aan. De kerk zelf herbergt een rijke verzameling oude gildeschilderingen op houten planken: lijkbaren van de bakkers, schippers en timmerlieden uit een tijd dat elke gilde zijn eigen voorraad in de kerk bewaarde.
De Toren is in de zomer beklimbaar, en het uitzicht over het IJsselmeer, het Workumer Nieuwland en het achterland is op een heldere dag uitzonderlijk. Voor actuele openingstijden van de Toren — die seizoensgebonden zijn — is het verstandig informatie bij het VVV-punt op het Merk in te winnen, omdat de toren afhankelijk van de bezetting door vrijwilligers wordt opengesteld.
Workumer aardewerk en het straatbeeld
Een Workumer specialiteit die de stad in heel Nederland bekend heeft gemaakt, is het Workumer aardewerk of het Friese aardewerk. In de zeventiende en achttiende eeuw werden hier op grote schaal sierschalen, eierdoppen en gebruiksgoederen met geel-rood-bruine geometrische motieven gemaakt. De ouderwetse pottenbakkerij De Skuorre, vlakbij de Begine, toont het ambacht nog steeds aan publiek. Veel galerieën en winkels langs het Súd verkopen eigentijds Workumer aardewerk, gemaakt volgens de oude technieken.
De straten zelf zijn een wandeling waard. De Sjippetonne — een oude zeepkokerij — staat als monument verspreid over een achteraf gelegen pleintje. Verderop, langs de Aldwâl, vindt men de oude havenkade waar tot ver in de negentiende eeuw aakjes en kleine zeilschepen aanlegden voor het kustvaartverkeer naar Holland en Duitsland. Wandelend door de stad valt op hoe veel winkelpuien in originele staat bewaard zijn — verguld letterwerk, gekleurde tegels, koperen handgrepen.
Praktisch en de Elfstedentocht
Workum is bereikbaar met de auto via de N359 en met de trein via Arriva vanuit Sneek of Leeuwarden. Het station ligt op zo'n vijftien minuten lopen van het Merk. Wie met de boot komt, kan aanleggen in de Diepe Dolte, de oude binnenhaven die direct aan het centrum grenst. Parkeren kan op de terreinen aan de rand van de stad; de hoofdstraat is grotendeels voetgangersgebied.
Voor de schaatsliefhebber is Workum een vertrouwd punt. Na het zware stuk vanaf Stavoren en de stempel in Hindeloopen komen de rijders Workum binnen via de Trekvaart. Vanaf hier is de route relatief gunstig — al hangt veel af van het weer dat dag — en zien veel rijders het einde van de zware kustpassage als een mentale opluchting. Workum ligt in een gebied dat in winters met dik ijs voor schaatsers vrijwel altijd berijdbaar is, doordat de wateren hier diep genoeg zijn en goed verbonden.
Eten, drinken en een dag in Workum
De horeca van Workum is geconcentreerd langs het Súd en op het Merk. Voor een bezoek aan de stad is een rustige terraslunch goed te combineren met een ochtend in het Jopie Huisman Museum en een middag in de pottenbakkerij of een wandeling langs de Diepe Dolte. Friese specialiteiten als suikerbrood, dúmkes en lokale kaas zijn in de bakkerijen langs het Súd te vinden; voor warme gerechten zijn de eetcafés op het Merk een gemakkelijke keuze.
In de zomer organiseert Workum verschillende kleine markten en streekevenementen, vaak op het Merk of langs het water. De Workumer kunstroute — een wandeling langs galerieën en kleine ateliers — is een aardige manier om de hedendaagse Friese kunst te zien, met een lokale traditie die zich heeft losgemaakt van het bekende Hindelooper schilderwerk. Een dag in Workum laat zich bovendien goed uitbreiden tot een fietstocht langs de zuidelijke Friese kust of richting Bolsward, op een halve dag rijden door open polderlandschap.