De stad in een notendop
IJlst — in het Fries Drylts — is een van de kleinste van de elf Friese steden, maar zeker een van de meest karakteristieke. Het stadje ligt op een steenworp afstand van Sneek, aan de rivier De Ee, en heeft een binnenstad die zo compact is dat je er in twintig minuten doorheen wandelt. Wie de tijd neemt, ziet alleen al langs één straat het verleden van IJlst voorbijkomen: scheepswerven, zaagmolens, koopmanshuizen en de typerende tuinen die hier achter de huizen aan het water zijn aangelegd.
Voor schaatsers is IJlst de derde controlepost van de Elfstedentocht, kort na Sneek en vóór de oversteek naar Sloten. Het bruggetje over de Galamagracht en het Eegat zijn vaste herkenningspunten in de routebeschrijving. Veel Friezen kennen IJlst ook vanwege Nijha, de fabrikant van sportmaterialen die in deze stad zijn oorsprong heeft.
Houtzaagmolen De Rat
Het belangrijkste monument van IJlst is houtzaagmolen De Rat aan het Sneekerpad. Deze paltrokmolen uit 1828 is een van de weinige nog werkende houtzaagmolens van Nederland en heeft het pand van de oude scheepstimmerlieden bewaard die hier eeuwenlang voor de Friese werven werkten. De molen is tegelijk museum, want bij de zaagvloer staan oude gereedschappen en demonstraties van het balkenkruisen — het op de juiste manier op de slee leggen van boomstammen.
Volgens de officiële informatie is De Rat het hele jaar door op zaterdag geopend van 09.00 tot 17.00 uur. Van mei tot en met oktober komen daar de woensdag, donderdag en vrijdag bij, dan van 10.00 tot 17.00 uur. De toegangsprijzen zijn bescheiden: in 2026 betalen volwassenen rond de twee euro, kinderen tot vijftien jaar een euro. Voor groepen vanaf 25 personen is een afspraak met de molenaar gewenst, zodat er iemand klaarstaat om rond te leiden. Het is verstandig de website van de molen kort vooraf te raadplegen, omdat de openingsdagen bij windstil weer of bijzondere onderhoudsklussen kunnen verschuiven.
De Overtuinen en het straatbeeld
Een van de mooiste plekken van IJlst zijn de Overtuinen aan de Eegracht. Aan deze kant van de gracht staan geen huizen, maar tuinen: ze horen bij de woningen aan de overkant. Het zijn smalle, vaak opvallend goed onderhouden percelen, met grasveldjes, hekjes en zomerse bloembedden — een ongewone stedenbouwkundige oplossing die je nergens anders in Friesland precies zo terugziet. In de zomer staan veel tuinen zonder hek open voor wandelaars, mits men zich aan de stilte houdt.
De straat aan de andere kant, de Galamagracht, heeft een rij koopmanshuizen waarvan de meeste nog dateren uit de zeventiende en achttiende eeuw. Aan het einde, vlakbij de oude Stadshaven, ligt de Drinkbron — de IJlster fontein uit de elfstedenroute 11Fountains. Het ontwerp is van de Friese kunstenares Birthe Leemeijer en bestaat uit een sober basaltbekken waaruit drinkwater stroomt. Het werk verwijst naar de oude pomp die hier ooit stond en waar de IJlsters generaties lang hun drinkwater haalden.
Geschiedenis
IJlst kreeg in 1268 stadsrechten, wat het tot een van de oudste steden van Friesland maakt. In de middeleeuwen was het een belangrijke handelsplaats, profiterend van de directe vaart naar de Zuiderzee. Toen de Friese kuststeden later de overhand kregen, verschoof IJlst zijn activiteit naar wat het tot in de twintigste eeuw karakteriseerde: houtbewerking en scheepsbouw. Op het hoogtepunt stonden langs de Ee meerdere zaagmolens; alleen De Rat is overgebleven.
De stad heeft de typische Friese stedenbouwkundige opzet: een hoofdstraat parallel aan een gracht, een centrale kerk, en aan beide einden een poortgebied. Veel daarvan is na een grote brand in de negentiende eeuw herbouwd, maar de structuur bleef intact. Wie via Sneek of Sloten doorrijdt naar de andere elfstedenplaatsen, doet er goed aan even af te slaan voor IJlst — al was het maar omdat de stad in dertig minuten gewoon te overzien is.
Eten, drinken en praktisch
Het horeca-aanbod in IJlst is bescheiden: een handjevol cafés en eetgelegenheden rond de Galamagracht en Eegracht, vooral gericht op dagjesmensen en watersporters. Veel bezoekers combineren een bezoek aan IJlst met Sneek; je bent in een paar minuten heen en weer, ook met de fiets. Aanlegplekken voor pleziervaartuigen zijn ruim aanwezig in de Stadshaven.
Met de auto is IJlst bereikbaar via de N354 vanuit Sneek of de A7. Parkeren is over het algemeen geen probleem. Een tip die voor de hele zuidwesthoek geldt: combineer een bezoek aan IJlst met een rondje langs Workum, Sloten en de meren. Een fietsdag is goed te plannen, want de afstanden tussen deze plaatsen zijn klein en de wegen lopen vrijwel altijd langs een vaart of een ringdijk.
Voor de schaatsliefhebber
IJlst heeft in de geschiedenis van de Elfstedentocht een bijzondere positie. Door de ligging tussen Sneek en Sloten is het een van de kortste etappes van de hele tocht — vaak nog geen tien kilometer tussen de twee stempelpunten. Dat klinkt makkelijk, maar in de praktijk maakte de wisseling tussen de bredere wateren rondom Sneek en de smallere vaarten richting Sloten het soms tot een lastige overgang. Bij wisselend ijs konden hier juist de eerste klunpassages liggen.
De band tussen IJlst en het schaatsen gaat verder dan alleen de Elfstedentocht. De stad was lange tijd een leveringscentrum voor houten schaatsbalken — de basis van de oude houten schaatsen, waaraan smeden later de ijzeren onderkanten bevestigden. Wie in de houtzaagmolen De Rat rondloopt, kan zich voorstellen hoe die rauwe houten halffabrikaten generaties lang het materiaal vormden waarmee de Friese schaatsindustrie haar werk deed. Pas in de twintigste eeuw verdween dat ambacht.