Een tocht die geen jaarlijks evenement is
De Zwemelfstedentocht is geen vaste jaarlijkse race zoals de Fietselfstedentocht of de SUP 11-city tour. Het is een project dat onlosmakelijk verbonden is met de naam Maarten van der Weijden, de Nederlandse openwaterzwemmer die in augustus 2019 voor het eerst de Elfstedenroute zwom als persoonlijke benefietactie voor kankeronderzoek. Van der Weijden, die zelf een leukemiepatient was en op latere leeftijd Olympisch goud won op de tien kilometer openwater (Peking 2008), gebruikte zijn naam en zwemvermogen om publieke aandacht en geld bijeen te brengen. Sindsdien wordt 'Zwemelfstedentocht' geassocieerd met dit specifieke project, niet met een evenement waar duizenden mensen aan kunnen inschrijven. De Zwemelfstedentocht is dus eerder een initiatief van een individu en zijn stichting, dan een sportevenement met een vast deelnemersbestand. Voor de bredere context van vergelijkbare alternatieven, zie het overzicht welke alternatieve tocht past bij mij.
De prestatie van augustus 2019
In augustus 2019 zwom Maarten van der Weijden de complete Elfstedenroute uit. Daarmee voltooide hij wat een jaar eerder, in 2018, was mislukt. In zijn eerste poging in 2018 moest hij na 163 kilometer afhaken doordat zijn lichaam de extreme inspanning niet meer aankon. In de tweede poging een jaar later passeerde hij wel de finish in Leeuwarden, na een tocht van bijna 200 kilometer in vier dagen, met onderbrekingen voor slaap en herstel. Van der Weijden was daarmee de eerste persoon die de Elfstedenroute zwemmend had voltooid, een prestatie die internationaal werd opgemerkt en die bij meerdere stempelposten door duizenden toeschouwers werd toegejuicht. De opbrengst van de actie liep in de miljoenen voor het Maarten van der Weijden Foundation, dat zich richt op kankeronderzoek. De prestatie zelf is in de Nederlandse zwemgeschiedenis vergelijkbaar in betekenis met de meest geroemde edities van de fysieke Elfstedentocht.
Vervolgplannen en nieuwe pogingen
Van der Weijden heeft sinds 2019 verschillende vervolgvarianten bedacht om het Elfsteden-zwemproject voort te zetten. Een latere editie betrof een combinatie van zwemmen, fietsen en lopen langs dezelfde route. Het uitgesproken doel is om er een duurzaam evenement van te maken, zodat het project ook doorgaat als Van der Weijden zelf niet meer in staat is om de hele afstand af te leggen. In zijn nieuwe opzet zou er een grote publieksdeelname moeten zijn: zwemmers kunnen kiezen tussen segmenten van 500 meter of 2000 meter per stad, met als totaal 22 kilometer over alle elf steden in vier dagen. De ambitie is een veld van zo'n drieduizend deelnemers, wat het tot een van de grootste zwemevenementen van Nederland zou maken. Of de editie 2026 in deze opzet plaatsvindt is afhankelijk van organisatorische voorbereiding, financiering en weeromstandigheden. De officiele aankondiging gebeurt via de Foundation.
Wat de tocht onderscheidt
De Zwemelfstedentocht onderscheidt zich van de Alternatieve Elfstedentocht Weissensee en de Fietselfstedentocht door zijn karakter van een persoonlijke prestatie verbonden aan een goed doel, in plaats van een sportief evenement met klassement. Zwemmend langs de elf Friese steden is bovendien fysiek extreem zwaar: in augustus is het water relatief warm, maar het volume aan zwemmen (vier dagen lang, dag en nacht door) trekt een zware wissel op het lichaam. Voor de Friese watergangen zijn aanpassingen nodig zoals tijdelijke vaarverboden, schoonmaakacties en begeleiding door boten en medische hulp. Het is daarmee logistiek complexer dan een fietstocht. De prestatie blijft uniek doordat slechts een persoon haar tot nu toe heeft voltooid. Voor wie de Zwemelfstedentocht wil verbinden met de schaatstraditie is een bezoek aan het Eerste Friese Schaatsmuseum in Hindeloopen een waardevol uitstapje, omdat daar ook de bredere Elfstedencultuur op zaal wordt gebracht.
De maatschappelijke betekenis
Het belangrijkste deel van het Zwemelfstedenproject is de fondsenwerving voor kankeronderzoek. De Maarten van der Weijden Foundation kanaliseert de opbrengsten direct naar onderzoeksinstituten en wetenschappelijke projecten gericht op behandelingen tegen kanker. Daarmee wordt iedere afgelegde kilometer een directe bijdrage aan medisch onderzoek. Het verhaal van Van der Weijden zelf, herstel van leukemie naar olympisch goud en daarna naar deze prestatietochten, geeft het project een persoonlijk karakter dat moeilijk losgemaakt kan worden van de sportieve actie. Voor Nederlandse zwemverenigingen is het project ook een drijfveer geweest om openwaterzwemmen onder een groter publiek bekend te maken. De tocht is daarmee de meest expliciet maatschappelijke onder de alternatieve Elfsteden-evenementen, naast tochten zoals de Roeimarathon Elfsteden die vooral sportief van karakter zijn. Wie wil bijdragen of meedoen kan zich aanmelden via de Foundation; de actuele stand en data van een eventuele editie 2026 worden daar bekendgemaakt.